Opinion: Thirrje Urgjente Shqipërisë për t'i Dhënë Përparësi Përshtatjes Klimatike Përballë Rreziqeve në Rritje

Shqipëria e gjen veten në udhëkryq kritik lidhur me trajtimin e krizës klimatike botërore. Ajo është ndër vendet e para evropiane sa i përket ekspozimit dhe cenueshmërisë ndaj rreziqeve natyrore dhe ngjarjeve të motit ekstrem [1]. Këto ngjarje të cilat po bëhen më të shpeshta dhe më intensive, përbëjnë kërcënim serioz për komunitetet dhe ekosistemet.

Vendi përballet me mot ekstrem më të shpeshtë, përfshirë përmbytjet, thatësirat dhe valët e të nxehtit. Nga viti 1997 deri në vitin 2017, përmbytjet në rajone si Shkodra, Tirana, Vlora dhe Fieri shkaktuan 218 milion USD dëme dhe ndikuan më shumë se 550.000 banorë [2]. Agjencia Evropiane e Mjedisit gjithashtu rendit Shqipërinë si vendi me thatësirat më serioze të Evropës për dhjetëvjeçarin, ndërkohë që valët e të nxehtit shkaktuan vështirësi të mëtejshme. Rritja e nivelit të detit dhe reshjet më të dendura kërcënojnë zonat bregdetare, veçanërisht në bregdetin e jugut, ku shkalla e erozionit arrin në 20-50 cm në vit. Për shembull, bregdeti i Nartës humb 2,0-3,0 hektarë në vit [3].

Komunitetet rurale që varen nga bujqësia dhe burimet natyrore ndikohen më shumë, dhe ndër to veçanërisht gratë dhe grupet e margjinalizuara. Ndryshimet klimatike përkeqësojnë pabarazitë gjinore, duke qenë se ngjarjet e motit ekstrem janë të lidhura me shkallë më të lartë të dhunës në familje në zonat e ndikuara, çka përkeqëson më tej diskriminimin kundër grave [4]. Analiza e Peizazhit të Klimës për Fëmijët në Shqipëri nga UNICEF-i thekson një mangësi kritike: shpesh politikat e klimës dhe mjedisit në vend nuk arrijnë të trajtojnë të drejtat dhe nevojat e veçanta të fëmijëve. Përmbytjet, valët e të nxehtit, cilësia e ulët e ajrit, dhe thatësirat vënë në vështirësi sistemet shëndetësore të fëmijëve, shqetësojnë arsimin, dhe thellojnë pabarazitë, çka thekson nevojën për strategji klimatike të ndjeshme për fëmijët [5].

Shqipëria po merr masa për trajtimin e këtyre vështirësive. Në vitin 2021, vendi përforcoi angazhimet e veta klimatike (Kontributet Kombëtare të Pikësynuara, ose KKP) në kuadër të Marrëveshjes së Parisit, duke u angazhuar të ulin shkarkimet e CO2-shit me 20,9% deri në vitin 2030, krahasuar me bazën fillestare të vitit 2016 [6]. Ky synim ambicioz mbështet përpjekjet botërore, por në kuadër të rritjes së temperaturave, është po aq e rëndësishme të zhvillohet aftësia ripërtëritëse përmes përshtatjes.

Plani Kombëtar për Përshtatje (PKP) i hartuar me mbështetjen e UNDP-së siguron udhërrëfyesin strategjik bazuar në Vlerësimin e hollësishëm të Riskut Klimatik [7]. Ai evidenton bujqësinë, turizmin dhe zhvillimin urban si sektorët më të cenueshëm dhe që kërkojnë masa të synuara. Tetë njësi të vetëqeverisjes vendore kanë përgatitur plane për përshtatje me veprime parësore, duke siguruar që përgjigja të trajtojë ndikimet e veçanta mbi burrat dhe gratë, veçanërisht mbi gratë rurale. Tashmë është thelbësore investimet strategjike dhe zbatimi urgjent.

Bazuar në përpjekjet kombëtare, Shqipëria duhet integrojë konsideratat klimatike në strategjitë sektoriale dhe të hartojë plane konkrete investimi për përshtatje. Projektet me risk të lart duhet të shmangen, dhe sistemet e fuqizimit të të dhënave për gjurmimin e ecurisë për pakësimin e karbonit janë kritike. Përgatitja e sektorëve kyçë për masat rajonale, si caktimi i çmimit të karbonit dhe harmonizimi me Sistemin e Tregtimit të Shkarkimeve të BE-së (qasje e bazuar në treg për uljen e shkarkimeve) do të përmirësojnë aftësitë ripërtëritëse në të ardhmen. Për më tepër, është kritik mobilizimi i forcave të zbatimit të ligjit për parandalimin dhe luftën kundër krimeve mjedisore, si prerja e paligjshme e lëndës drusore, trafikimi i mbetjeve dhe ndotja. Këto krime vënë në rrezik ekosistemet që shërbejnë si kundërshtarë natyrorë të karbonit, duke dobësuar aftësitë ripërtëritëse dhe penguar veprimet e efektshme klimatike. 

Agjencitë e Kombeve të Bashkuara në Shqipëri po bashkëpunojnë për mbështetjen e këtyre synimeve. UNDP-ja ndihmon me zbutjen, përshtatjen dhe menaxhimin e burimeve ujore, përfshirë raportet kombëtare për klimën. UNEP-i vlerëson ndikimet në ekosistem dhe mbështet rezistencën ndaj klimës në turizëm dhe zonat urbane. UNESCO përqendrohet në menaxhimin e qëndrueshëm të ujërave nëntokësore, ndërsa OBSH-ja fuqizon sistemet shëndetësore në emergjenca. UNICEF-i advokon për politikat klimatike dhe investimet që pasqyrojnë plotësisht nevojat e fëmijëve dhe të rinjve, ndërkohë që integrojnë aftësitë e gjelbra dhe njohuritë për klimën në sistemin arsimor, duke mbështetur kështu zgjidhjet e bazuara në komunitet për uljen e ekspozimit ndaj ndotjes, valëve të të nxehtit dhe pasigurisë së ujit, dhe angazhuar të rinjtë në identifikimin e zgjedhjeve vendore për pakësimin e efekteve të ndryshimeve klimatike [8]. UNODC punon në rang botëror për fuqizimin e masave ligjore për luftën kundër krimeve mjedisore si prerja e paligjshme e lëndës drusore dhe ndotja, duke mbrojtur ekosistemet jetike dhe mund të mbështesë aftësitë ripërtëritëse të Shqipërisë lidhur me klimën [9]. UNFPA-ja trajton lidhjet e klimës me dhunën me bazë gjinore dhe shëndetin e nënave. FAO punon për përparimin e bujqësisë së qëndrueshme, ILO përforcon aspektet e punës në veprimet klimatike, dhe UN Women mbështet integrimin gjinor në të gjitha politikat për klimën. Kohët e fundit, UNEP dhe UNOPS kanë bashkuar forcat për menaxhimin e asgjësimit të sigurt të 243 tonë mbetje bifenili të poliklorinuar (PCB) për të mbrojtur ekosistemet dhe shëndetin publik në Shqipëri.

Si përfundim: Sfidat klimatike të Shqipërisë janë urgjente, por zgjidhjet janë të mundshme. Mosveprimi ka kosto të larta, ndërsa krijimi i aftësisë ripërtëritëse ofron përfitime të mëdha. Familja e OKB-së në Shqipëri është e gatshme të mbështesë këtë rrugëtim. Është momenti të veprojmë me urgjencë, me këmbëngulje dhe aftësi ripërtëritëse për brezat e ardhshëm.

Referenca

1. Rrjeti Botëror i NAP-së. (2019). Përpjekjet për Përshtatje me Ndryshimet Klimatike: Mësimet nga Shqipëria. https://napglobalnetwork.org/2019/10/striving-to-adapt-to-climate-change-lessons-from-albania/
2. Republika e Shqipërisë. (2016). Komunikata e Tretë Kombëtare në kuadër të UNFCCC. https://unfccc.int/sites/default/files/resource/Albania%20NC3_13%20October%202016.pdf
3. GFDRR. (2017). Shqipëri. https://www.gfdrr.org/sites/default/files/publication/drp_albania.pdf
4. Republika e Shqipërisë. (2021). Komunikata e Katërt Kombëtare në kuadër të UNFCCC. https://unfccc.int/sites/default/files/resource/Fourth%20National%20Communication%20of%20Albania%20to%20the%20UNFCCC_EN.pdf
5. Keast, G. dhe Henderson, M. (2024). Analiza e Peizazhit Klimatik për Fëmijët në Shqipëri. E disponueshme në faqen e internetit të UNICEF-it: www.unicef.org/albania/documents/clac
6. Republika e Shqipërisë. (2021). Kontributet Kombëtare të Pikësynuara (KKP-të) E disponueshme përmes faqes së internetit të UNFCCC.
7. Përparimi i Planit Kombëtar për Përshtatje të Shqipërisë, mbështetur nga Fondi i Gjelbër për Klimën dhe UNDP-ja. (2020).
8. Anketa U-Report për Ndryshimet Klimatike dhe COP29: https://westernbalkans.ureport.in/opinion/3920
9. Zyra e Kombeve të Bashkuara për Drogën dhe Krimin (UNODC), Fondi Botëror për Natyrën (WWF). (2022). Krimet që Ndikojnë Mjedisin dhe Ndryshimet Klimatike. https://www.unodc.org/res/environment-climate/resources_html/Crimes_that_Affect_the_Environment_and_Climate_Change.pdf